Sidlaghatta : ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮೇಲೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 1946ರಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿಯಾಗಿ, 1952ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಾರತರತ್ನ ಸರ್.ಎಂ.ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರಿಂದಲೇ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಕಿಸಾನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಎಂಬ ರೇಷ್ಮೆ ಕಾರ್ಖಾನೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ನೂರಾರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆರು ದಶಕಗಳ ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಸೈರನ್, ಮನೆ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸೀರೆಯುಟ್ಟ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
In English: Kisan Silk Industries, a silk-reeling factory in Melur village of Sidlaghatta taluk, was registered in 1946 and formally inaugurated in 1952 by Bharat Ratna Sir M. Visvesvaraya himself — part of his vision for rural industrialisation. For nearly two decades the factory’s daily siren called hundreds of women from Melur, Bhaktarahalli and nearby villages to regular, paid work reeling and processing silk cocoons, giving them independent income and financial confidence at a time when farm labour was the only earning option for most rural women. The factory’s activity wound down in the 1970s, but the self-reliance it sparked among women workers is still remembered as an early chapter of rural women’s economic empowerment in Chikkaballapura district.
ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಯ ಕನಸು
ಕೈಗಾರಿಕೆ ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳು, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳೆಂದರೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಬೇರೂರುವ ಮೊದಲೇ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕನಸು ಕಂಡವರು ಭಾರತರತ್ನ ಸರ್. ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬೇಕು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಬೆಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಚಿಂತನೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ರೇಷ್ಮೆ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನೂ ನೋಡಬಹುದು. ಇದೇ ಮೇಲೂರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಕೃಷಿ ಪ್ರವರ್ತಕ ಮೇಲೂರು ಭೀಮಣ್ಣ ಅವರೂ ಇದೇ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು.
ರೇಷ್ಮೆ ಕೃಷಿಗೆ ಪೂರಕ ವಾತಾವರಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮೇಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ (Kisan Silk Industries) ತಲೆಎತ್ತಿತು. ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೇರುಗಳು 1946ರಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲೂರಿನಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತ ಕಚೇರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ ನೋಂದಣಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, 1952ರಲ್ಲಿ ಮೇಲೂರು-ಕಂಬದಹಳ್ಳಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಸರ್. ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ್ದರು ಎನ್ನುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ನೆನಪು. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಮೊದಲ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದೆಂದು ಸ್ಥಳೀಯರು ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಮೂರು ಸೈರನ್‌ಗಳು… ಹಳ್ಳಿಯ ಗಡಿಯಾರ
ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೈರನ್ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಬದುಕಿನ ಗಡಿಯಾರದಂತಿತ್ತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎಂಟಕ್ಕೆ ಕೆಲಸ ಆರಂಭ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಹನ್ನೆರಡಕ್ಕೆ ಊಟದ ವಿರಾಮ, ಸಂಜೆ ನಾಲ್ಕಕ್ಕೆ ಕೆಲಸ ಮುಕ್ತಾಯ. ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ರೈತರು ಕೂಡ ಸೈರನ್ ಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಸಮಯದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾಲಿಗೆ ಆ ಸೈರನ್‌ನ ಅರ್ಥ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು. ಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳಾಚೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು, ನಿಗದಿತ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ಹೊಸ ಬದುಕಿನ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಅದು ಪರಿಚಯಿಸಿತ್ತು.
ಗೂಡು ಕುದಿಸಿದ ಕೈಗಳು, ಕುಟುಂಬ ಕಟ್ಟಿದ ಬದುಕು
ಗೂಡು ಕುದಿಸುವುದು, ನೂಲು ತೆಗೆಯುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ರೇಷ್ಮೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೂಲಿಯೇ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಕೆಲಸ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಆದಾಯದ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅವರ ಕೈಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಬಳ ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ನೆರವಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ತಮ್ಮ ದುಡಿಮೆಯ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.
ಭಕ್ತರಹಳ್ಳಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ಮಹಿಳೆಯರು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯತ್ತ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದ ದೃಶ್ಯ ಆ ಕಾಲದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಭಕ್ತರಹಳ್ಳಿಯ ಸಂತೆ ನಾರಾಯಣಸ್ವಾಮಿಯವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಭಕ್ತರಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬಡಾವಣೆಯನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರೇಷ್ಮೆ ಗೂಡು ಬೆಳೆಯುವ ರೈತರಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವವರೆಗೆ, ಸಂಸ್ಥೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಗ್ರಾಮದ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಕೈಗಾರಿಕೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಅಲ್ಲ
ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು. ಮೇಲೂರಿನ ರೇಷ್ಮೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಬಹುದು. ಒಂದು ಕಡೆ ರೇಷ್ಮೆ ಕೃಷಿಗೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಿಕ್ಕರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗದ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮಹಿಳೆಯರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯ ಕೈಗೆ ಬಂದ ಸಂಬಳ ಕೇವಲ ಮನೆಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ, ಕುಟುಂಬದ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಭದ್ರತೆಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಮೌನವಾದ ಸೈರನ್… ಉಳಿದ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಧ್ವನಿ
1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಿ, ಗ್ರಾಮದ ಗಡಿಯಾರದಂತಿದ್ದ ಸೈರನ್ ಮೊಳಗುವುದೇ ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕಿಸಾನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಅಪರಿಚಿತವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಿದ್ದ ದುಡಿಮೆಯ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮಾತ್ರ ಮರೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ರೇಷ್ಮೆ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಿ, ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು, ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಉದ್ಯಮಶೀಲತಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸ್ವಾವಲಂಬನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪಯಣದ ಆರಂಭಿಕ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಮೇಲೂರಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಸೈರನ್‌ಗೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಜೋಡಿಸಬಹುದು.
ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನದಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪಾಠ
ಸರ್. ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ದಿನವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಅವರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಸಂದರ್ಭ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದಿನವೂ ಹೌದು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ನಗರಗಳಲ್ಲೇ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಬೇಕು; ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ಆಗಬೇಕು; ಜನರ ಜೀವನಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ. ಮೇಲೂರಿನ ರೇಷ್ಮೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಈ ಚಿಂತನೆಗೆ ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಉದಾಹರಣೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎಂಟಕ್ಕೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೈರನ್ ಇಂದು ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಗದ್ದಲವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಸೈರನ್‌ಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರ ನೆನಪು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾಲದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಒಂದು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ, ಶಿಸ್ತು, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯೂ ಬರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾರುವ ಕಥೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಯಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳು ಬರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ದುಡಿದ ಕೈಗಳೂ ಬರೆಯುತ್ತವೆ. ಮೇಲೂರಿನ ಆ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೈಗಳು ಬರೆದ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಾಗದ ಒಂದು ಪುಟ.
FAQ
ಕಿಸಾನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಎಲ್ಲಿತ್ತು, ಯಾವಾಗ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು?
ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮೇಲೂರು-ಕಂಬದಹಳ್ಳಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಿಸಾನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ 1946ರಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿಯಾಗಿ 1952ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿತು.
ಈ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದವರು ಯಾರು?
ಭಾರತರತ್ನ ಸರ್.ಎಂ.ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರು 1952ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಆಗಮಿಸಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ್ದರು.
ಈ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಮಹತ್ವವೇನು?
ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳ ನೂರಾರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸಿತು.
